هم‌زمان با روز جهانی علم، همایش ملی «محمد بن حسن کرجی؛ پیشگام مهندسی آب، جبر و ریاضیات در تمدن ایران اسلامی» روز سه‌شنبه ۱۹ آبان ۱۴۰۵، با حضور جمعی از استادان و دانشجویان دانشگاه‌های استان البرز، فرماندار ویژه کرج، مدیرکل آموزش‌وپرورش استان و شماری از میهمانان علمی از تهران، در سالن شهید سلیمانی دانشگاه آزاد اسلامی کرج برگزار شد.

این همایش با هدف بازشناسی جایگاه یکی از برجسته‌ترین چهره‌های تاریخ علم ایران و تبیین سهم دانشمندان ایرانی در شکوفایی تمدن علمی جهان اسلام برگزار شد؛ رویدادی که می‌توانست فراتر از یک بزرگداشت دانشگاهی، فرصتی برای بازاندیشی در نسبت میان میراث علمی، هویت تاریخی و نیازهای امروز جامعه باشد.

در آغاز مراسم، پیام دکتر علی‌اکبر ولایتی، رئیس هیئت امنای دانشگاه آزاد اسلامی، قرائت شد. سپس دکتر حسین کلانتری، رئیس دانشگاه آزاد اسلامی استان البرز، ضمن خیرمقدم به حاضران، بر ضرورت پاسداشت مفاخر علمی و احیای میراث تمدنی ایران تأکید کرد.

دکتر بیژن رنجبر، رئیس دانشگاه آزاد اسلامی، نیز با اشاره به مسئولیت اجتماعی دانشگاه، نقش این مجموعه را در شناسایی و حل مسائل و چالش‌های استان البرز برجسته دانست.

از بخش‌های شاخص مراسم، رونمایی از ترجمه کتاب «استخراج آب‌های پنهانی» اثر ابوبکر محمد بن حسن حاسب کرجی و اپلیکیشن مرتبط بود؛ اقدامی که در صورت تداوم و تکمیل با پژوهش‌های مستند، می‌تواند زمینه بازنشر میراث علمی این دانشمند و پیوند آن با نیازهای نسل جدید را فراهم آورد.

♻️کرجی؛ تلاقی ریاضیات، فلسفه و مهندسی

در بخش علمی همایش، دکتر غلامحسین رحیمی، استاد دانشگاه آزاد کرج، در سخنرانی خود با عنوان «کرجی و فنون ریاضی در نقشه‌برداری و حفر قنات»، به ابعاد کاربردی اندیشه ریاضی این دانشمند پرداخت.

وی با بررسی سیر تحول ریاضیات و جبر در تمدن اسلامی، از خوارزمی تا کرجی، نقش محاسبات هندسی و روش‌های ابتکاری را در حل مسائل مهندسی، به‌ویژه در حوزه آب، قنات و نقشه‌برداری تشریح کرد.

رحیمی همچنین با عبور از جنبه‌های صرفاً کاربردی ریاضیات، به پیوند این دانش با فلسفه و جهان‌بینی انسانی پرداخت و با تفکیک رویکردهای کارکردی، برهانی و عرفانی، ریشه‌های تاریخی ریاضیات در تمدن‌هایی چون مصر، بابل و سومر را مورد توجه قرار داد.

اشاره به اندیشه‌های فیثاغورس، نسبت میان موسیقی و ریاضیات و ظرفیت این دانش در پرورش تفکر انتزاعی و تعالی معرفتی انسان، از دیگر محورهای سخنرانی وی بود. همچنین مسئله افول علوم عقلی در تمدن اسلامی و نسبت جریان‌های فلسفی و کلامی، زمینه طرح پرسش‌هایی درباره چرایی فاصله‌گرفتن تدریجی برخی جوامع اسلامی از میراث علمی و فلسفی خویش را فراهم کرد.

در ادامه، دکتر علی ایران‌منش، استاد دانشگاه تربیت مدرس، با موضوع «بازتاب نوآوری‌های ریاضی محمد بن حسن کرجی» به بررسی ابتکارات علمی و جایگاه این دانشمند در تحول تاریخی ریاضیات پرداخت.

دکتر هاشمی‌پرست نیز از دیگر سخنرانان این نشست بود که به ارائه مباحث خود پرداخت.

♻️ از قفسه کتابخانه‌ها تا متن زندگی

دکتر حسن بلغاری، استاد دانشگاه تهران، نیز با اشاره به اهمیت بازخوانی میراث دانشمندان ایرانی، از کم‌توجهی به تکثیر، انتشار و معرفی آثار و اندیشه‌های چهره‌هایی همچون کرجی ابراز تأسف کرد.

این نکته، یکی از مهم‌ترین پیام‌های ضمنی همایش بود؛ چراکه میراث علمی صرفاً با برگزاری همایش و ایراد سخنرانی زنده نمی‌ماند. آثار دانشمندان باید تصحیح، ترجمه، منتشر و وارد نظام آموزشی و پژوهشی کشور شوند.

فاصله میان ستایش مفاخر و بهره‌گیری از اندیشه آنان، همان حلقه مفقوده‌ای است که بسیاری از برنامه‌های فرهنگی و علمی کشور با آن مواجه‌اند.

♻️از میراث تاریخی تا هوش مصنوعی

در بخش پایانی همایش، کارگاه‌های دانش‌آموزی با عنوان «هوش مصنوعی؛ دریچه‌ای نوین به دنیای علم و دانش» برگزار شد تا در کنار بازخوانی دستاوردهای علمی گذشتگان، نسل نوجوان با افق‌های نوین فناوری و دانش نیز آشنا شود.

همچنین از برگزیدگان مسابقه علمی کرجی تقدیر به عمل آمد؛ اقدامی که در صورت استمرار، می‌تواند به تقویت انگیزه پژوهشگری و پیوند میان آموزش عمومی و تاریخ علم کمک کند.

♻️ از افتخار به گذشته تا مسئولیت آینده

بی‌تردید، ابوبکر محمد بن حسن کرجی صرفاً نامی در تاریخ ریاضیات نیست؛ او نماد پیوند خلاقانه دانش، شناخت طبیعت و مهندسی در خدمت حل مسائل واقعی انسان است. اما پرسش اساسی اینجاست: سهم امروز ما از این میراث سترگ چیست؟ آیا برگزاری همایش و رونمایی از چند اثر، برای ادای دین به چنین چهره‌ای کفایت می‌کند؟ قطعاً خیر.
میراث علمی با ستایش زنده نمی‌ماند؛ به پژوهش مستمر، تصحیح و ترجمه آثار، مستندسازی و ورود به نظام آموزشی نیاز دارد.

از دانشگاه آزاد اسلامی استان البرز انتظار می‌رود این همایش را به نقطه آغاز حرکتی پایدار تبدیل کند؛ با تشکیل دبیرخانه دائمی مطالعات کرجی، حمایت از پایان‌نامه‌های تخصصی و ایجاد بانک جامع آثار و اسناد. البرز نیز باید از جایگاه صرفاً میزبان همایش‌ها فراتر رود و با تولید پژوهش‌های معتبر، به یکی از کانون‌های ملی مطالعات تاریخ علم تبدیل شود.

اگر کرجی ریاضیات را در خدمت مهندسی آب و حل مسائل زندگی قرار داد، دانشگاه امروز نیز باید دانش را از حصار کلاس‌ها و همایش‌ها به متن نیازهای واقعی جامعه بیاورد. اکنون باید پرسید: دستاورد ماندگار این همایش چه خواهد بود و چه نهادی مسئول تحقق آن است؟

♻️ خشت اول چون نهند معمار کج

در کنار اهمیت علمی این همایش، یک پرسش تاریخی و هویتی نیز نیازمند تأمل جدی است: نسبت ابوبکر محمد بن حسن کرجی با جغرافیای امروز استان البرز و ادعای انتساب خاستگاه این دانشمند به کرج.

علاقه به پیوندزدن مفاخر با زادبوم، قابل احترام است؛ اما تعلق خاطر جایگزین سند تاریخی نمی‌شود. چنان‌که دکتر حسین عسکری، پژوهشگر تاریخ و فرهنگ البرز، نیز در یادداشت انتقادی خود گوشزد کرده است، انتساب‌های تاریخی باید بر پایه منابع معتبر و پژوهش‌های مستند صورت گیرد، نه تشابه اسمی و ذوق‌زدگی هویتی.

در اینجا بیت تأمل‌برانگیز صائب تبریزی مصداقی درخور توجه دارد:

چون گذارد خشت اول بر زمین معمار کج// گر رساند بر فلک، باشد همان دیوار کج

دانشگاه آزاد اسلامی، به‌ویژه به اعتبار جایگاه علمی و بیش از ۶۰ هزار دانشجو و استاد در مجموعه دانشگاهی استان، نمی‌تواند در برابر چنین پرسش مهمی صرفاً به روایت‌های تثبیت‌نشده بسنده کند. انتظار می‌رود با تشکیل یک نشست علمی مستقل و انتشار مستندات تاریخی، زمینه بررسی بی‌طرفانه خاستگاه جغرافیایی کرجی را فراهم آورد.

بزرگداشت مفاخر، زمانی اعتبار می‌یابد که حقیقت قربانی تعلقات محلی نشود. کرجی را باید شناخت، آثارش را خواند و میراثش را به نسل آینده سپرد؛ نه آنکه برای افتخار به او، روایت تاریخی را به سود جغرافیای امروز بازنویسی کنیم.

پاسداشت تاریخ، پیش از آنکه هنر افتخارآفرینی باشد، فضیلت صداقت و امانت‌داری علمی است.

رضا قاسم‌پور روزنامه‌نگار و پژوهشگر فرهنگی