در آستانه رونمایی و انتشار کتاب «کرج‌شناسی»، اثر ارزشمند دکتر مهراب رجبی، بار دیگر با اندیشه‌ای مواجهیم که اگرچه از جغرافیای البرز آغاز می‌شود، افق آن به ایران و جهان می‌رسد؛ اندیشه‌ای که فرهنگ، تاریخ و میراث تمدنی را نه مرز میان ملت‌ها، بلکه پلی برای گفت‌وگو و صلح می‌داند.

دکتر رجبی، رئیس بنیاد ایران‌شناسی شعبه البرز، سال‌هاست در کنار پژوهش‌های فرهنگی و تاریخی، ایده‌هایی را دنبال می‌کند که محور مشترک آنها را می‌توان در مفاهیمی چون صلح، گفت‌وگو و دیپلماسی انسانی جست‌وجو کرد؛ از «یک سال بدون اسلحه» و «المپیک صلح» تا «جاینام‌شناسی و صلح» و «دیپلماسی انسانی در مسیر صلح».

اکنون در آستانه انتشار «کرج‌شناسی»، پیشنهاد تازه او می‌تواند افق دیگری به این منظومه فکری بیفزاید؛ خواهرخواندگی شیراز، آتن و رم و شکل‌گیری «اتحادیه شهرهای تمدن‌ساز».

🌱سه شهر، سه تمدن، سه زبان

شیراز، آتن و رم تنها سه شهر تاریخی نیستند؛ هر یک بخشی از حافظه تمدنی جهان را نمایندگی می‌کنند.

شیراز با میراث سترگ فرهنگ و ادب ایران و زبان پارسی، آتن با میراث فلسفی و فرهنگی یونان و رم با میراث حقوقی و تمدنی لاتین، هر سه در شکل‌گیری بخش مهمی از اندیشه، ادبیات، فلسفه، هنر، دانش و حقوق جهان نقشی ماندگار داشته‌اند.

پارسی، یونانی و لاتین نیز تنها زبان‌های کلاسیک گذشته نیستند؛ هر سه، حامل بخش مهمی از میراث فکری بشرند و آثارشان همچنان در زبان‌ها و فرهنگ‌های امروز جهان جاری است.

از این منظر، پیشنهاد پیوند این سه شهر، فراتر از یک خواهرخواندگی متعارف است؛ پیشنهادی برای تبدیل شهرها به کانون‌های گفت‌وگوی تمدنی و بهره‌گیری از ظرفیت فرهنگ برای نزدیک کردن ملت‌ها.

🌱 عبور از خواهرخواندگی سنتی

خواهرخواندگی شهرها معمولاً رابطه‌ای دوجانبه میان دو شهر است؛ اما پیشنهاد دکتر رجبی، افقی تازه پیش روی این مفهوم می‌گذارد: عبور از رابطه اداری و دوجانبه و حرکت به سوی شبکه‌ای چندجانبه از شهرهای تمدن‌ساز.

«اتحادیه شهرهای تمدن‌ساز» می‌تواند با سه شهر آغاز شود، اما به سه شهر محدود نماند. در ادامه، شهرهایی از نقاط مختلف جهان که هر یک بخشی از میراث فرهنگی و تمدنی بشریت را نمایندگی می‌کنند، می‌توانند به این شبکه بپیوندند.

در چنین الگویی، مبنای پیوند شهرها نه مرزهای سیاسی، بلکه اشتراکات فرهنگی، تاریخی، زبانی و انسانی خواهد بود. این همان نقطه‌ای است که یک پیشنهاد شهری می‌تواند به الگویی نو در دیپلماسی فرهنگی و عمومی تبدیل شود.

🌱 صلح از مسیر فرهنگ

جهان امروز بیش از هر زمان دیگری به گفت‌وگو نیاز دارد. در روزگاری که منازعات سیاسی و جنگ‌ها فاصله میان ملت‌ها را افزایش می‌دهند، فرهنگ می‌تواند راهی متفاوت برای نزدیک شدن انسان‌ها بگشاید.

شهر تنها مجموعه‌ای از خیابان‌ها و ساختمان‌ها نیست. شهر، حافظه تاریخی، دانشگاه، کتابخانه، موزه، شعر، موسیقی، هنر و هویت انسان‌هایی است که در آن زیسته‌اند.

وقتی شهرها با یکدیگر گفت‌وگو می‌کنند، در حقیقت فرهنگ‌ها و حافظه‌های تاریخی ملت‌ها با یکدیگر وارد گفت‌وگو می‌شوند.

بر این اساس، پیوند شیراز، آتن و رم می‌تواند زمینه‌ساز همکاری‌های دانشگاهی، ادبی، هنری، علمی، گردشگری و میراث فرهنگی شود؛ از تبادل استاد و دانشجو و برگزاری نشست‌های علمی و ادبی تا جشنواره‌های فرهنگی، نمایشگاه‌های هنری و طرح‌های مشترک برای معرفی میراث تمدنی.

🌱 دیپلماسی آرام و ماندگار

دیپلماسی فرهنگی شاید آرام‌تر از دیپلماسی سیاسی حرکت کند، اما ریشه‌های آن می‌تواند عمیق‌تر و ماندگارتر باشد؛ زیرا بر شناخت، احترام و ارتباط انسانی استوار است.

ملت‌ها ممکن است در عرصه سیاست اختلاف داشته باشند، اما یک شاعر، یک کتاب، یک اثر هنری، یک دانشگاه یا یک موزه می‌تواند زبان مشترکی برای گفت‌وگو ایجاد کند.

صلح تنها در اتاق‌های مذاکره متولد نمی‌شود؛ گاه در دانشگاه‌ها، کتابخانه‌ها، موزه‌ها و میدان‌های فرهنگی شهرها شکل می‌گیرد.

از همین منظر، ایده «اتحادیه شهرهای تمدن‌ساز» را می‌توان تلاشی برای تقویت دیپلماسی فرهنگی و عمومی و گشودن مسیری انسانی‌تر برای تعامل ملت‌ها دانست.

🌱 از شیراز، آتن و رم تا جهان

ارزش این پیشنهاد تنها در پیوند سه شهر خلاصه نمی‌شود. اهمیت اصلی آن در قابلیت توسعه یک ایده جهانی است.

چه بسا در آینده شهرهایی از آسیا، اروپا، آفریقا و دیگر نقاط جهان، بر اساس سهم خود در تمدن بشری، به این شبکه بپیوندند و هر یک بخشی از روایت بزرگ تاریخ انسان را نمایندگی کنند.👇

در آن صورت، خواهرخواندگی از یک عنوان اداری میان شهرداری‌ها فراتر خواهد رفت و به شبکه‌ای جهانی از شهرهای فرهنگ، دانش، هنر و تمدن تبدیل خواهد شد.

🌱 کرج‌شناسی؛ از شهر به جهان

شاید یکی از وجوه قابل تأمل این ایده آن باشد که در امتداد پژوهش‌های ایران‌شناسانه و در آستانه انتشار «کرج‌شناسی» مطرح می‌شود. کتاب «کرج‌شناسی» در ظاهر درباره یک شهر است، اما اندیشه‌ای که پشت این پژوهش قرار دارد، در مرزهای یک شهر متوقف نمی‌شود.

در نگاه دکتر رجبی، شناخت جغرافیا و جاینام‌ها می‌تواند به شناخت تاریخ برسد، شناخت تاریخ به شناخت فرهنگ و شناخت فرهنگ به گفت‌وگو و صلح. از این منظر، البرز می‌تواند نه فقط موضوع یک پژوهش، بلکه خاستگاه ایده‌هایی باشد که ظرفیت طرح در سطح ملی و جهانی دارند.

پیشنهاد «اتحادیه شهرهای تمدن‌ساز» نیز در همین چارچوب قابل فهم است؛ تلاشی برای آنکه شهرها از موضوعات مدیریت شهری فراتر رفته و به کنشگران فرهنگی و انسانی در عرصه بین‌المللی تبدیل شوند.

🌱 یک پیشنهاد برای آینده

پیشنهاد خواهرخواندگی شیراز، آتن و رم را می‌توان صرفاً یک طرح فرهنگی دانست؛ اما می‌توان آن را فراتر دید: دعوتی برای بازتعریف مفهوم خواهرخواندگی و بازاندیشی در ظرفیت شهرها برای ساختن صلح.

شاید جهان امروز بیش از پیمان‌های تازه، به پل‌های تازه نیازمند است؛ پل‌هایی میان زبان‌ها، فرهنگ‌ها، دانشگاه‌ها، شهرها و حافظه‌های تاریخی.

شاید روزی مورخان بنویسند که در آغاز هزاره سوم، بخشی از تلاش انسان برای ساختن صلح، نه فقط در میزهای مذاکره، بلکه در شهرها، دانشگاه‌ها، کتابخانه‌ها، موزه‌ها، شعر، زبان و گفت‌وگوی فرهنگ‌ها شکل گرفت.

اگر چنین روزی فرا برسد، خواهرخواندگی دیگر صرفاً عنوانی برای یک رابطه اداری نخواهد بود؛ بلکه می‌تواند به نمادی از پیوند شهرهای فرهنگ‌ساز و تمدن‌ساز جهان تبدیل شود.

شیراز، آتن و رم می‌توانند سه نقطه آغاز باشند؛ سه شهر، سه تمدن، سه زبان و یک پیام مشترک: فرهنگ می‌تواند پیش از سیاست، راه گفت‌وگو و صلح را بگشاید.

رضا قاسم‌پورروزنامه‌نگار و پژوهشگر فرهنگی