نشست ادبی «پیوندگان ادبیات پارسی» با موضوع «روانشناسی و اسطورهها در روزگار بیخویشتنی»، عصر پنجشنبه ۲۸ آبانماه ۱۴۰۵، به میزبانی دکتر شهرزاد شمس و با حضور دکتر میرجلالالدین کزازی، دکتر شکرالهی، جمعی از فرهیختگان و علاقهمندان فرهنگ و ادب در بخش کوهسار البرز برگزار شد. این محفل سهساعته، مجالی برای تأمل در پیوند زبان، اسطوره، روانشناسی و هویت تاریخی ایرانیان بود؛ نشستی که در کنار بازخوانی میراث ادبی ایران، با پرسشهای انتقادی درباره معیارهای برتری زبانها و نسبت ادبیات کلاسیک با زیست امروزین جامعه نیز همراه شد.
♦️ ادبیات؛ سفر از ناآگاهی به خودشناسی
این محفل با اجرای استاد مازندرانی آغاز شد. در جستارگشایی برنامه، شهرزاد شمس، میزبان نشست، با اشاره به هفته کتاب و کتابخوانی، مطالعه را میراثی موروثی در فرهنگ ایرانی دانست و با نگاهی انتقادی به وضعیت فرهنگی جامعه اظهار داشت: «کتاب و کتابخوانی برای ما موروثی است.»
وی در توصیف شرایط امروز فرهنگ، با بیانی تأملبرانگیز گفت: «از فرهنگ نه فری مانده، نه هنگش.»
شمس، این نشست را فرصتی برای واکاوی روان فردی و جمعی انسان در هیاهوی روزگار، کشاکشهای درونی و جستوجوی هویت خویش دانست و ادبیات را سفری از ناآگاهی به بازشناخت خویشتن توصیف کرد. از نگاه وی، اسطورهها صرفاً روایتهایی متعلق به گذشته نیستند، بلکه افقهایی برای آینده میگشایند و مواجهه با متن، تلاشی برای دستیابی به معنا و کشف لایههای پنهان هویت انسانی است.
♦️ شکرالهی؛ فرهنگ ایرانی در آینه شعر و آیین
در ادامه، دکتر شکرالهی، رایزن فرهنگی ایران و هند، ضمن ابراز خرسندی از برگزاری این محفل، خود را از شاگردان معنوی استاد کزازی دانست و سخنانش را با ادای احترام به فرهیختگان و صاحبان اندیشه آغاز کرد.
وی با نگاهی تاریخی به جایگاه خواندن و نوشتن در ایران، از محدودیتهای طبقاتی در دسترسی به آموزش در ایران باستان سخن گفت و آن را یکی از زمینههای تحولات فرهنگی و اجتماعی در دوره اسلامی دانست. او همچنین با طرح موضوع آموزش بردگان در صدر اسلام، بر نقش سوادآموزی در گسترش آزادی اجتماعی و شکستن انحصار آموزش تأکید کرد.
شکرالهی، کتابخوانی را فراتر از کنشی فردی، بخشی از آیینهای جمعی و حافظه تمدنی ایرانیان دانست؛ از گردهماییهای آیینی پیرامون آتش مقدس تا سنت نقادی، شاهنامهخوانی، منظومههای دینی و حماسی و مجالس خوانش متون کهن.
به باور وی، پیوند فرهنگ ایرانی با شعر، پیوندی دیرینه و ناگسستنی است؛ چراکه تاریخ، اسطورهها، قصهها، جشنها و سوگهای ایرانیان در قالب شعر و روایتهای منظوم استمرار یافتهاند.
وی همچنین خوشنویسی، مینیاتور و نگارگری را از جلوههای ممتاز بلوغ هنری تمدن ایرانی برشمرد و یادآور شد که نسخههای نفیس و آثار هنری ایران، امروز زینتبخش موزههای معتبر جهاناند.
♦️ عشق؛ کلمه کانونی ادبیات ایران
یکی از فرازهای تأملبرانگیز سخنان شکرالهی، طرح این پرسش بود که اگر قرار باشد ادبیات هر ملت را در یک واژه خلاصه کنیم، آن واژه چیست؟
وی با اشاره به برداشتهای متفاوت از جوهره ادبیات در فرهنگهای گوناگون، از «رنج» در ادبیات روسی، «دارما» در سنت هندی، «آزادی» در ادبیات فرانسه، «تنهایی» در ادبیات آمریکای لاتین، مرز و تقابل تمدن و طبیعت در ادبیات آمریکای شمالی، تجربه فردی و اخلاق در ادبیات انگلیسی و «شدن انسان» در ادبیات آلمانی سخن گفت.
او در نهایت، واژه کانونی ادبیات و فرهنگ ایرانی را «عشق» دانست؛ عشقی که به تعبیر وی، نیروی محرک حیات فرهنگی ایرانیان و تجلیگاه پیوند انسان با امر قدسی، فضیلتهای اخلاقی و زیباییهای هستی است.
♦️ کوهسار؛ فرهنگ در متن توسعه محلی
در بخش دیگری از برنامه، دکتر فلاحپور، رئیس شورای بخش کوهسار، ضمن اشاره به پیگیری امور فرهنگی و اجتماعی منطقه، گزارشی از اقدامات شورای بخش ارائه کرد و بر ضرورت توجه مستمر به ظرفیتهای فرهنگی و تقویت برنامههای ادبی و هنری در منطقه تأکید ورزید.
♦️کزازی؛ هنر در زادگاه ناخودآگاهی
بخش محوری نشست با سخنان استاد میرجلالالدین کزازی همراه بود؛ چهره نامآشنای زبان و ادبیات فارسی که با شیوه خاص سخنوری و واژگان برگزیده خود، به تبیین نسبت میان روانشناسی، اسطوره و آفرینش هنری پرداخت.
کزازی در آغاز، ضمن قدردانی از برگزارکنندگان و سخنرانان، زبان پارسی را از پیشرفتهترین و پیراستهترین زبانهای جهان توصیف کرد و با تعبیری بحثبرانگیز، پارسی را «حریر» و دیگر زبانها را «پلاس» خواند. وی همچنین با انتقاد از برخی کاربردهای نادرست زبان فارسی در محیطهای دانشگاهی، بر ضرورت پاسداشت واژگان اصیل و ظرفیتهای بیانی این زبان تأکید کرد.
او در ادامه، پیوند میان اسطوره و ادبیات را پیوندی ساختاری و گریزناپذیر دانست و خاستگاه هنر را در لایههای ژرف ناخودآگاهی انسان جستوجو کرد.
به باور کزازی، آفرینش هنری در بنیاد خود محصول محاسبات صرفاً آگاهانه نیست؛ هنر از دل برمیخیزد و هنرمند در لحظه آفرینش، به گونهای از بیخویشتنی و رهایی از سلطه خودآگاهی متعارف دست مییابد.
وی برای تبیین این دیدگاه، به زندگی بتهوون، آهنگساز بزرگ آلمانی، اشاره کرد که بخشی از شاهکارهای خود را در دوران ناشنوایی آفرید؛ نمونهای تأملبرانگیز از قدرت آفرینش هنری در فراسوی محدودیتهای حسی.
استاد کزازی همچنین با اشاره به خودشیفتگی در شخصیت هنرمند، میان خودشیفتگی منفی و نوعی خودباوری و اعتماد به توان آفرینندگی تمایز قائل شد و با نقل حکایتهایی از بتهوون و روسینی، بر استقلال و اقتدار هنرمند تأکید کرد.
♦️ یونگ و ناخودآگاهی تباری ایرانی
بخش دیگری از سخنان کزازی به نظریه ناخودآگاهی و اندیشههای کارل گوستاو یونگ اختصاص داشت.
وی با تفکیک ناخودآگاهی فردی، جمعی، جهانی و تباری، توضیح داد که هویت انسان تنها در آگاهی روزمره او خلاصه نمیشود؛ بلکه لایههای ژرف روان در شکلگیری اندیشه، رفتار و آفرینش هنری نقشی بنیادین دارند.
به گفته وی، یونگ با طرح مفهوم ناخودآگاهی جمعی، بر وجود لایههایی مشترک در روان انسانها تأکید میکرد؛ لایههایی که در قالب نمادها، اسطورهها و کهنالگوها ظهور مییابند.
کزازی با اشاره به حافظ، او را شاعری دانست که با جهان ناخودآگاهی بیگانه نبوده است. وی همچنین مفهوم «ناخودآگاهی تباری» را در پیوند با حافظه تاریخی، اسطورهها و تجربه انباشته نسلهای ایرانی مورد توجه قرار داد.
از منظر او، زبان ناخودآگاهی ناگزیر زبانی نمادین است و نمادها بستری برای ظهور تجربههای درونی، رنجها، بیمها و تمنیات انسانی به شمار میروند.
وی در همین زمینه به سنت دیرینه خوابگزاری در فرهنگ ایرانی و برخی باورهای نمادین درباره خواب اشاره کرد و سپس با طرح مفهوم ناخودآگاهی جهانی، نسبت انسان با هستی و امکان ارتباط این لایه از روان با نظمی کیهانی را به بحث گذاشت.
♦️ مولانا؛ خنیاکده شور و شکوه زبان
در ادامه، استاد کزازی به جایگاه مولانا و دیوان شمس در تاریخ ادبیات فارسی پرداخت و دیوان شمس را خنیاکدهای سرشار از شور، موسیقی و آفرینش زبانی توصیف کرد.
به اعتقاد وی، مولانا در بسیاری از سرودههای خود از تنگنای متعارف زبان عبور میکند و با شوریدگی زبانی، افقهای تازهای از بیان و دریافت معنا میگشاید.
او دریافت پیام هنری را بیش از آنکه حاصل محاسبات ذهنی بداند، امری برخاسته از دل معرفی کرد و شعر و موسیقی را از والاترین جلوههای آفرینش انسانی دانست؛ هنرهایی که مخاطب را از مسیر عاطفه و احساس با جهان معنا پیوند میدهند.
کزازی همچنین با اشاره به زیباییهای جهان آفرینش، از امکان مشاهده جلوههای زیبایی الهی در پدیدهها سخن گفت و پنهانبودن حقیقت مطلق را با محدودیت ظرفیت ادراک انسان مرتبط دانست. وی در فرازی دیگر، با نگاهی امیدوارانه از آینده روشن ایران و جایگاه اثرگذار آن در جهان سخن گفت.
📌 پرسش قاسمپور از کزازی؛ زبان برتر با کدام سنجه؟
یکی از فرازهای قابل تأمل این نشست، پرسش انتقادی رضا قاسمپور از استاد کزازی درباره ادعای برتری زبان فارسی بر دیگر زبانهای جهان بود؛ پرسشی که از دل مباحث مربوط به عظمت ادبیات فارسی، به موضوعی بنیادیتر یعنی نسبت میان میراث ادبی، معیارهای علمی و جایگاه جهانی ادبیات معاصر راه میبرد.
📌قاسمپور خطاب به استاد کزازی پرسید:
«استاد! شما پارسی را حریر و سایر زبانهای جهان را پلاس میخوانید. نخست آنکه خودتان با چند زبان زنده دنیا آشنایی دارید و این داوری بر پایه کدام معیارها و سنجههای علمی و زبانشناختی صورت میگیرد؟
دوم اینکه اگر ادبیات فارسی چنین فاخر، غنی و حریرگونه است، چرا جلوههای این میراث سترگ در زیست امروزین ما، در نظام آموزشی، مناسبات اجتماعی و کیفیت زندگی فرهنگی جامعه، چندان مشهود نیست؟
و سرانجام، اگر زبان پارسی حریر و دیگر زبانها پلاس هستند، چرا در سده اخیر، ادبیات معاصر فارسی نتوانسته است حتی در جایگاه یک نامزد جدی و برخوردار از شانس معتبر، در رقابت جهانی جایزه نوبل ادبیات مطرح شود؟ آیا میان عظمت میراث کلاسیک ادبیات فارسی و جایگاه جهانی ادبیات معاصر ما شکافی معنادار وجود ندارد؟»
این پرسش سهوجهی، در واقع سه ساحت متفاوت را به چالش میکشید: مبنای علمی ادعای برتری یک زبان، نسبت میراث ادبی با زندگی امروز و چرایی کمرنگبودن حضور ادبیات معاصر ایران در عرصه جهانی.
با این حال، استاد کزازی بهجای ورود مستقیم به محورهای پرسش، بحث را به ریشهشناسی و دگرگونی تاریخی برخی واژگان فارسی در ادوار مختلف سوق داد و پاسخ روشنی به پرسشهای اصلی ارائه نشد.
بیتردید، ارزش یک زبان را نمیتوان صرفاً با مقایسهای سلسلهمراتبی و تشبیه آن به حریر و پلاس سنجید. زبانها در بستر تاریخی و فرهنگی خود واجد ظرفیتها و ظرافتهای منحصربهفردند. همچنین عظمت ادبیات کلاسیک، لزوماً به معنای برخورداری خودکار ادبیات معاصر از جایگاهی همسنگ در عرصه جهانی نیست.
غیبت ادبیات معاصر ایران از فهرست نهایی نوبل ادبیات را نیز نمیتوان تنها معیار ارزشگذاری دانست؛ اما این موضوع پرسشهایی جدی درباره ترجمه، معرفی جهانی آثار، دیپلماسی فرهنگی و نسبت ادبیات معاصر ایران با مخاطب بینالمللی مطرح میکند.
در حقیقت، پرسش قاسمپور دعوتی به عبور از ستایش صرف میراث ادبی و حرکت به سوی سنجش انتقادی دستاوردهای امروز بود؛ زیرا پاسداشت زبان فارسی تنها در تمجید از گذشته خلاصه نمیشود، بلکه در توانایی آن برای پاسخگویی به نیازهای انسان معاصر و حضور مؤثر در گفتوگوی جهانی معنا مییابد.
♦️ موسیقی و شعر؛ طنین هنر در محفل ادبی
در میانه برنامه، حاضران از اجرای آواز و سهتار استاد فتحاللهی، هنرمند آذربایجانی، بهرهمند شدند؛ اجرایی که به فضای فکری و ادبی نشست، رنگوبویی موسیقایی بخشید.
همچنین خانم فلاحپور، دختر خانم شمس، با قرائت غزلی از حافظ، مورد استقبال و تشویق حاضران قرار گرفت.
♦️ فرجام سخن؛ میراثی برای ستایش یا سرمایهای برای زیستن؟
نشست «پیوندگان ادبیات پارسی» در کوهسار البرز، فرصتی برای بازخوانی نسبت انسان ایرانی با زبان، اسطوره، شعر و حافظه تاریخی خویش بود؛ محفلی که از میراث کتابخوانی و سنتهای جمعی آغاز شد، به لایههای پنهان روان و ناخودآگاهی تباری رسید و با موسیقی، شعر و پرسشهایی درباره جایگاه ادبیات در جهان معاصر تداوم یافت.
زبان فارسی و میراث ادبی آن بیگمان از سرمایههای گرانسنگ تمدن ایرانی است؛ اما این سرمایه زمانی به میراثی زنده و اثرگذار تبدیل میشود که از حصار ستایش بیرون آید و در متن زندگی امروز جریان پیدا کند.
ادبیات فاخر، تنها در شکوه واژگان و زیبایی ترکیبها خلاصه نمیشود؛ باید بتواند به ارتقای اخلاق اجتماعی، تقویت خرد جمعی، فهم بهتر جهان و بهروزی انسان یاری رساند.
شاید دستاورد اصلی چنین محافلی، فراتر از شنیدن سخنان بزرگان، زنده نگهداشتن سنت پرسشگری و گفتوگوی نقادانه باشد؛ سنتی که در آن هیچ ادعای بزرگی از سنجش و استدلال معاف نیست و هیچ میراث ارزشمندی از بازخوانی و نقد بینیاز نمیماند.
ادبیات، اگر قرار است چراغ راه انسان ایرانی باشد، باید از حافظه تاریخی به متن زندگی، از ستایش گذشته به آفرینش امروز و از غرور زبانی به گفتوگوی خلاق با جهان گذر کند
✍️ رضا قاسمپور
روزنامهنگار و پژوهشگر فرهنگی








