پارک ملی «ایران کوچک» در کرج، ظرفیتی ارزشمند برای بازنمایی تنوع فرهنگی، تاریخی و تمدنی ایران و معرفی میراث غنی اقوام و مناطق مختلف کشور است؛ مجموعه‌ای که می‌تواند به ویترینی ملی برای روایت هویت تاریخی ایران تبدیل شود. در چنین بستری، بازنمایی شایسته داشته‌های فرهنگی و تاریخی استان البرز، ضرورتی فراتر از یک اقدام نمادین و بخشی از مسئولیت مدیریت شهری در پاسداشت حافظه تاریخی این سرزمین است.

اجرای نماد حسینیه تاریخی برغان در این مجموعه، اقدامی ارزشمند در مسیر معرفی میراث فرهنگی البرز به شمار می‌رود؛ اما پرسشی جدی همچنان پیش روی متولیان قرار دارد: چرا تپه ازبکی نظرآباد، یکی از مهم‌ترین محوطه‌های باستانی ایران و از شاخص‌ترین جلوه‌های هویت تمدنی البرز، هنوز جایگاهی متناسب با اهمیت تاریخی خود در «ایران کوچک» نیافته است؟

تپه ازبکی با پیشینه‌ای چند هزارساله، که قدمت استقرارهای انسانی در آن به حدود ۹ هزار سال پیش می‌رسد، صرفاً یک محوطه باستانی نیست؛ بخشی از شناسنامه تاریخی ایران و گواهی بر دیرینگی زیست، خلاقیت و سازمان‌یافتگی جوامع انسانی در این سرزمین است. یافته‌های این محوطه، از خشت‌های دست‌ساز و آثار سفالی تا شواهد مرتبط با معماری، نظام‌های معیشتی و تحولات فرهنگی، جایگاه آن را در مطالعات باستان‌شناسی برجسته کرده است.

بر اساس مستندات و توضیحات کارشناسی دکتر حسین عسکری، پژوهشگر تاریخ و فرهنگ البرز، محوطه ازبکی مجموعه‌ای از یافته‌های ارزشمند را در خود جای داده است؛ از خشت متعلق به هزاره‌های پیش از میلاد و آثار سفالی تا لوح گلی آغاز عیلامی، دژ مادی، گورستان‌های باستانی و شواهدی از تحولات فرهنگی و تمدنی. مجموعه این شواهد، ازبکی را از محدوده یک اثر تاریخی محلی فراتر می‌برد و به بخشی از میراث ارزشمند ایران تبدیل می‌کند.

نکته تعیین‌کننده آن است که ازبکی پیش‌تر نیز در سطح استانی واجد جایگاه نمادین شناخته شده است. در اول تیرماه ۱۳۹۸، در چهل‌وهشتمین جلسه شورای فرهنگ عمومی استان البرز، مجموعه تاریخی ازبکی به‌عنوان نماد فرهنگی و تاریخی استان تعیین و تصویب شد. از این منظر، مطالبه بازنمایی آن در پارک ایران کوچک، صرفاً طرح پیشنهادی تازه نیست؛ بلکه پیگیری تحقق جایگاهی است که پیش‌تر اهمیت آن در سطح استان مورد تأکید قرار گرفته است.

در همین چارچوب، پیگیری‌های دکتر قدرت‌الله شمیرانی، فرماندار شهرستان نظرآباد، برای بازآفرینی محوطه باستانی ازبکی، به‌ویژه دژ مادی آن در پارک ایران کوچک، اقدامی درخور توجه است. مکاتبه با شهردار کرج و معرفی صاحب‌نظران حوزه تاریخ و باستان‌شناسی برای مشارکت کارشناسی در این طرح، می‌تواند زمینه را برای شکل‌گیری الگویی علمی و ماندگار در معرفی میراث تاریخی البرز فراهم کند.

همچنین معرفی دکتر حسین عسکری و فرزان احمدنژاد، باستان‌شناس، به‌عنوان طرف‌های مشورتی سازمان سیما، منظر و فضای سبز شهرداری کرج در روند بازآفرینی این محوطه، گامی مثبت در جهت بهره‌گیری از دانش تخصصی و پرهیز از اجرای طرح‌های صرفاً تزئینی است. بی‌تردید، بازنمایی یک محوطه باستانی باید بر پایه مستندات علمی، اصالت تاریخی و ملاحظات تخصصی صورت گیرد تا نتیجه کار، روایتی معتبر از گذشته باشد، نه تصویری ساده‌شده و فاقد پشتوانه پژوهشی.

این مطالبه در روزهایی اهمیت مضاعف می‌یابد که جامعه علمی و فرهنگی کشور در سوگ زنده‌یاد دکتر یوسف مجیدزاده، باستان‌شناس برجسته و کاوشگر محوطه ازبکی، نشسته است؛ پژوهشگری که بخش مهمی از عمر علمی خود را صرف شناخت و معرفی میراث باستانی ایران کرد. پاسداشت نام و خدمات او، تنها در آیین‌های یادبود و پیام‌های تسلیت خلاصه نمی‌شود؛ تداوم راه علمی او و معرفی شایسته دستاوردهای کاوش‌های باستان‌شناسی نیز می‌تواند ادای دینی ماندگار به میراث علمی این چهره برجسته باشد.

اکنون انتظار می‌رود شهرداری کرج و سازمان سیما، منظر و فضای سبز شهری، با همکاری فرمانداری نظرآباد، اداره‌کل میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع‌دستی استان البرز و صاحب‌نظران این حوزه، گام‌های عملی برای تدوین و اجرای طرحی جامع بردارند؛ طرحی که ضمن رعایت اصالت تاریخی و مستندات باستان‌شناختی، بازنمایی تپه ازبکی و دژ مادی آن را در مجموعه ایران کوچک به سرانجام برساند.

این مسیر می‌تواند با تشکیل نشست کارشناسی مشترک، بررسی ابعاد فنی و اجرایی، تعیین مسئولیت دستگاه‌ها و اعلام زمان‌بندی روشن دنبال شود. آنچه اهمیت دارد، عبور از مکاتبات و تأکیدهای کلی و رسیدن به نتیجه‌ای ملموس و قابل ارزیابی است؛ نتیجه‌ای که شهروندان البرزی و گردشگران بتوانند آن را در فضای عمومی شهر مشاهده کنند.
در این میان، نباید معرفی حسینیه تاریخی برغان و بازآفرینی تپه ازبکی را دو مطالبه رقیب تلقی کرد. این دو، جلوه‌هایی مکمل از هویت چندلایه البرز هستند: یکی بازتاب‌دهنده میراث تاریخی و فرهنگی دوره‌های متأخر و دیگری گواهی بر ژرفای تاریخ استقرار و تمدن انسانی در این سرزمین. البرز برای معرفی شایسته خود به ایران و جهان، به همه نمادهای اصیل و ریشه‌دارش نیاز دارد.

«ایران کوچک» زمانی به معنای واقعی کلمه نماینده تنوع تمدنی ایران خواهد بود که میراث تاریخی خود البرز نیز در آن، جایگاهی متناسب با اهمیت و اعتبارش داشته باشد. تپه ازبکی نباید صرفاً در کتاب‌های تخصصی و گزارش‌های باستان‌شناسی باقی بماند؛ این میراث کهن شایسته آن است که در قلب یکی از مجموعه‌های فرهنگی و گردشگری شاخص استان نیز به شکلی علمی، اصیل و درخور بازشناسانده شود.

اکنون نوبت اقدام است؛ اقدامی مشترک از سوی مدیریت شهری کرج، مسئولان نظرآباد، متولیان میراث فرهنگی و جامعه علمی تا تپه ازبکی، به‌عنوان یکی از سرمایه‌های ماندگار هویت تاریخی البرز، جایگاه شایسته خود را در «ایران کوچک» بازیابد.

مهدی توسلی مدیرمسئول نشریه استانی فراز البرز