گاهی یک مناسبت تقویمی، بهانه‌ای می‌شود برای دیدن تصویری بزرگ‌تر از فرهنگ یک سرزمین.
عصر دوشنبه ۲۳ شهریور ۱۴۰۵، در مجاورت روز ملی شعر و ادب، اداره کل فرهنگ و ارشاد اسلامی استان البرز همزمان میزبان دو برنامه ادبی بود؛ دو محفل متفاوت اما هم‌ریشه که یکی از دریچه سعدی‌پژوهی و دیگری از منظر شهریارشناسی، بخشی از گستره رنگارنگ ادبیات ایران را به نمایش گذاشت.
من نیز ناگزیر، نیمه نخست این عصر فرهنگی را در خدمت انجمن سعدی‌پژوهی و نیمه دوم را در آیین مؤسسه فرهنگی هنری استاد شهریار آذربایجان گذراندم و از هر دو محفل حظ روحی بردم.

🌱 از سعدی تا شهریار

بیست‌وهفتمین نشست سعدی‌پژوهی به همت دکتر فریدون کوره‌ای و دوستان همراه، در سالن گفت‌وگو و با حضور جمعی از شاعران، ادیبان و علاقه‌مندان فرهنگ و ادب، با شکوه برگزار شد.
این نشست سه‌ساعته با اجرای سرکار خانم مهرانه رجبی همراه بود. کوره‌ای، ضمن گرامیداشت ۲۷ شهریور، روز ملی شعر و ادب، به مختصات آفرینش‌های ادبی استاد شهریار در دو زبان فارسی و ترکی پرداخت.
وی شهریار را «شاعر پیوندها» توصیف کرد؛ شاعری که در قلمرو عشق و عرفان صاحب سبک و اندیشه بود و در عین حال با بهره‌گیری از میراث ادبی گذشتگان، از جمله حافظ، جایگاه ویژه‌ای در شعر معاصر ایران پیدا کرد.
کوره‌ای همچنین شهریار را گنجینه‌ای از ادبیات عامه و فولکلور دانست و «حیدربابایه سلام» را از بزرگ‌ترین آثار نوستالژیک جهان برشمرد؛ اثری که خاطره، زبان، فرهنگ بومی و زیست مردم را به شعری ماندگار تبدیل کرده است.
در ادامه این نشست، افزون بر شعرخوانی شاعران حاضر، آقایان: خدایار، جوادی، حفاری و قاسم‌پور و خانم دری، دیدگاه‌های خود را درباره آفرینش‌های ادبی و جایگاه شعر در فرهنگ ایرانی با حاضران در میان گذاشتند. هنرمند جوان امید نیز با اجرای هنری خود، بر غنای این محفل افزود.

🌱شهریار؛ از زبان مادری تا هویت ملی

در نیمه دوم این عصر، نوبت به مؤسسه فرهنگی هنری استاد شهریار آذربایجان رسید؛ محفلی سه‌ساعته که با اجرای دکتر سیامی، رئیس هیئت‌مدیره، و مهندس کریم‌خانی، مدیرعامل مؤسسه، و با حضور شاعران، آشیق‌ها و هنرمندان برگزار شد.
خانمها: ترلان نجفی، الهه نصرتی، نیرویی و صحرانورد و همچنین آقایان: هارای، چوبان اوغلو، حضرتی، نافذ تبریزی،خیری، یاشار زنگانلی و دیگر شاعران حاضر، به شعرخوانی پرداختند.
آشیق‌ها: عزت محمدی و حمید عارف و نیز هنرمند جوان آرمان محبوب‌خواه، بخش‌های هنری این برنامه را اجرا کردند و فضای مراسم را با موسیقی و فرهنگ آذربایجان درآمیختند.
در این میان، سخنان دکتر حمیدی علیار، ناشر و منتقد ادبی، درباره چرایی و چگونگی نامگذاری ۲۷ شهریور به عنوان روز ملی شعر و ادب نیز قابل تأمل بود. وی این انتخاب را نشانه‌ای از وزانت، شمول و مقبولیت استاد شهریار در گستره ادبیات ایران دانست.

🌱 شهریار؛ شاعر پیوندها

شاید مهم‌ترین نکته‌ای که از کنار هم گذاشتن این دو برنامه می‌توان دریافت، این باشد که ادبیات ایران را نمی‌توان در مرزهای یک زبان، یک قوم یا یک جغرافیای محدود خلاصه کرد. در یک سوی این عصر فرهنگی، سعدی ایستاده بود و در سوی دیگر شهریار؛ یکی از قله‌های ادب کلاسیک فارسی و دیگری شاعری که در دو زبان فارسی و ترکی، آثاری ماندگار آفرید.
شهریار از همین منظر، تنها شاعر آذربایجان نیست؛ بخشی از حافظه فرهنگی ایران است. شاعری که زبان مادری را به سرمایه‌ای برای غنای فرهنگ ملی تبدیل کرد و نشان داد که می‌توان به زبان مادری عشق ورزید و همزمان در گستره هویت ملی زیست.
«حیدربابایه سلام» از این منظر فقط یک منظومه ترکی نیست؛ روایتی از خاطره و هویت است و غزل‌های فارسی شهریار نیز تنها تجربه‌ای شخصی در شعر نیست؛ حلقه‌ای از زنجیره بلند ادبیات فارسی است.
از این رو شاید بتوان شهریار را بحق «شاعر پیوندها» نامید؛ شاعری که میان زبان‌ها، میان سنت و تجدد، میان فرهنگ عامه و ادبیات رسمی و سرانجام میان هویت بومی و هویت ملی پل زد.

🌱 ایران؛ خانه همه صداهای فرهنگی

روز ملی شعر و ادب، اگر قرار باشد فراتر از یک مناسبت تقویمی معنا پیدا کند، باید فرصتی برای بازخوانی همین تنوع و تکثر فرهنگی باشد.
ایران، سرزمین یک صدا نیست؛ مجموعه‌ای از صداها، زبان‌ها، گویش‌ها و روایت‌هایی است که قرن‌ها در کنار یکدیگر زیسته و یک فرهنگ بزرگ و چندلایه را ساخته‌اند.
سعدی، حافظ، مولانا و شهریار، هر کدام از مسیر خود به این دریای بزرگ فرهنگی پیوسته‌اند.
یکی با طنین فارسی و دیگری با موسیقی و شعر ترکی؛ اما هر دو در نهایت به یک مقصد رسیدند: فرهنگ ایران؛ گسترده‌تر از زبان‌ها و فراتر از مرزهای جغرافیایی‌ست.

✍️ رضا قاسم‌پورروزنامه‌نگار و پژوهشگر فرهنگی