جستارگشایی | شهیدستان؛ حماسهای که نباید در غبار زمان گم شود
شهیدستان کرج، یک نام نیست؛ یک فرهنگ است، یک هویت تاریخی و تربیتی و گنجینهای از حماسه، ایثار و بالندگی نسلی که از مدرسه به معراج رسید. اینجا سخن از یک بنای آموزشی نیست؛ سخن از یک منظومه تربیتی و میراثی معنوی است که در حافظه جمعی این سرزمین ریشه دوانده و شایسته است در تراز ملی بازشناخته شود.
شاید شهیدستان بهتصادف در مسیر حرفهای من قرار گرفت، اما تداوم این همراهی، دیگر تصادفی نبود. در کنار همزاد معنویام، مهدی توسلی و همراهیهای دکتر سالار قاسمی مدیرکل وقت آموزش و پرورش البرز بر آن شدیم تا غبار سالیان را از سیمای این میراث گرانسنگ بزداییم و روایت مغفول آن را به متن حافظه فرهنگی استان بازگردانیم. ثبت معنوی شهیدستان در شورای فرهنگ عمومی، پیگیری ارتقای جایگاه آن به سطح ملی و تلاش برای استقرار کنگره ملی شهدای دانشآموزی با محوریت این مجموعه، فصلهایی از این مسیر بود؛ مسیری که البته از فراز و فرودها و آنچه خود «قیچی سیاسی» مینامم، بینصیب نماند.
اکنون، در امتداد همان دغدغه فرهنگی، مهدی بخشی، جوان شایسته عرصه مستندسازی، با تولید مجموعه فاخر و ۱۴ قسمتی «مستند شهیدستان» و پخش آن در نوروز ۱۴۰۵ از قاب رسانه ملی، روایتی تصویری از این گنجینه انسانی و تربیتی را پیش روی مخاطبان قرار داده است؛ اثری که میتواند آغازی برای بازخوانی ملی یکی از کمنظیرترین تجربههای تربیتی کشور باشد.
آنچه در پی میآید، گفتوگویی دوستانه با مهدی بخشی، کارگردان مستند شهیدستان کرج است؛ درباره خاستگاه و فلسفه تولید این اثر، ماهها پژوهش و جستوجو، دشواریهای روایت زندگی خانوادههای شهدا، بازتاب اجتماعی مستند، پیوند آن با نسل جدید و سرانجام، مسئولیت امروز نهادهای فرهنگی در پاسداشت و اعتلای این میراث ماندگار.
شهیدستان را باید از قاب یک مستند فراتر دید؛ این مجموعه، فرصتی برای بازاندیشی در نسبت مدرسه، هویت، تربیت و حماسه است؛ فرصتی که اگر بهدرستی دریافته و پاس داشته شود، میتواند از البرز به سراسر ایران امتداد یابد.
۱. نقطه آغاز آشنایی شما با شهیدستان کرج کجا بود و چگونه با این مجموعه آشنا شدید؟
بسمالله الرحمن الرحیم
عرض ادب و احترام دارم خدمت شما و همه همراهان ارجمند.
واقعیت این است که پیش از آغاز این پروژه، آشنایی عمیق و جدی با مجموعه شهیدستان نداشتم. آشنایی من به دعوت آقای کریمیزارچی، مدیرکل وقت صداوسیمای استان البرز، شکل گرفت. ایشان مرا دعوت کردند و در جریان گفتوگو و جلسهای با حضور آقای مصطفی سیفی، مدیر وقت طرح و برنامه، برای نخستینبار با ظرفیتها و پیشینه این مجموعه مقدس آشنا شدم.
۲. چه شد که شهیدستان را برای ساخت مستند انتخاب کردید؟ انگیزه و دلیل اصلی ورود شما به این پروژه چه بود؟
اگر بخواهم صادقانه بگویم، شهیدستان انتخاب من نبود؛ روزی من بود. رزقی لایُحتسب؛ روزیای که گمان نمیکردم نصیبم شود.
این پروژه برای من صرفاً یک مأموریت رسانهای یا ساخت یک مجموعه مستند نبود؛ فرصتی معنوی بود برای ورود به جهان انسانهایی که زندگی، تربیت و سرنوشتشان با فرهنگ ایثار و شهادت گره خورده است.
در ادامه، با بیان روند پژوهش و مواجهه با خانوادههای شهدا، روشنتر میشود که چرا این تجربه را تا این اندازه ویژه و متفاوت میدانم.
۳. پژوهشهای اولیه، شناسایی خانوادههای شهدا و فرایند انتخاب سوژهها چگونه انجام شد؟ با چه دشواریهایی مواجه بودید؟
دو ماه جستوجو برای کشف یک گنجینه انسانی
پیش از ورود به مرحله تولید، حدود دو ماه را به پژوهش و شناسایی ظرفیتهای انسانی و تاریخی شهیدستان اختصاص دادیم.
در این مسیر، بههمراه همکارانم، بهویژه خانم فاطمه نصیریپورچهارده که پژوهشگر اصلی این مجموعه بودند، تلاش کردیم تمامی افرادی را که حتی کوچکترین ارتباطی با شهیدستان داشتند شناسایی کنیم. با تکتک این عزیزان قرار گذاشتیم و به گفتوگو نشستیم؛ از جمله خود شما که افتخار دیدارتان را داشتم.
پس از گردآوری اطلاعات و انجام مصاحبههای اولیه، مرحله تدوین پژوهش آغاز شد. همزمان، آقای محمد جانی، از همکاران خوبم، مأموریت دشوار شناسایی و یافتن خانوادههای شهدای شهیدستان را دنبال میکرد.
شاید سختترین بخش پروژه همینجا بود؛ چراکه در مواردی، تمام اعضای درجهیک خانواده شهید، از جمله پدر و مادر، از دنیا رفته بودند. برخی خانوادهها نیز نشانی و اطلاعات دقیقی نداشتند و پیدا کردن آنها بهسادگی امکانپذیر نبود.
اگر تسهیلگری و پیگیری آقای کریمیزارچی و همراهی آقای دانشکهن در بنیاد شهید و امور ایثارگران استان البرز نبود، شاید امروز نیز این مستند در مرحله تولید باقی مانده بود.
پس از شناسایی خانوادهها، مرحله گزینش آغاز شد. حدود ۲۵ خانواده انتخاب شدند و خانم کلثوم فرجی و آقای محمد جانی مسئولیت ارتباط با این عزیزان و هماهنگیهای لازم برای ضبط را برعهده گرفتند.
اما باز هم موانعی پیش آمد و کار بهسادگی پیش نمیرفت.
در این مقطع، اتفاقی افتاد که برای خودم واجد معنای ویژهای بود. نمیخواهم بیانش به ریا و تظاهر تعبیر شود؛ چراکه سخن گفتن از فضائل اهلبیت(ع)، بهویژه حضرت زهرا(س)، بیان ارادت است. حدیث شریف کساء را خواندم و ثواب آن را به امالشهدا، حضرت صدیقه طاهره سلاماللهعلیها، هدیه کردم.
پس از آن، خانوادهها یکییکی رضایت دادند. از میان خانوادههای همراه، چند خانواده مجدداً برای بررسی نهایی و نگارش فیلمنامه انتخاب شدند.
اما نکتهای که در جریان این پژوهش برای من بسیار تأملبرانگیز بود، شباهت شگفتانگیز نحوه شهادت بسیاری از این عزیزان با شهادت سرور و سالار شهیدان، حضرت اباعبدالله الحسین(ع)، بود.
برخی از شهدا سر در بدن نداشتند، برخی بر اثر اصابت ترکش بخشی از سرشان را از دست داده بودند و برخی نیز از ناحیه گلو مورد اصابت گلوله قرار گرفته و به شهادت رسیده بودند.
این، فشردهای از ماهها پژوهش، جستوجو، پیگیری و مواجهه با روایتهای تکاندهنده خانوادههای شهداست؛ مسیری که هرچه بیشتر در آن پیش میرفتیم، ابعاد تازهتری از عظمت و مظلومیت شهیدستان برایمان آشکار میشد.

۴. چه مجموعهها و افرادی در شکلگیری و تأمین پشتوانه مادی و معنوی این مستند نقش داشتند؟
بیتردید، صداوسیمای مرکز البرز و بهویژه مدیریت آقای کریمیزارچی، نقش تعیینکنندهای در تحقق این پروژه داشتند.
با حضور ایشان، سازمان وارد مرحله تازهای از تولیدات موسوم به «طبقه ب» شد؛ ظرفیتی که بنا به دلایلی حدود سه تا چهار سال مغفول مانده بود. ایشان با اعتقاد و اصرار بر ضرورت احیای این حوزه، زمینه تولید مجموعههایی را فراهم کردند که اجرای آنها بدون حمایت مادی و معنوی مدیریت رسانه استان امکانپذیر نبود.
در همین دوره، مجموعههای مستند متعددی به تولید رسیدند؛ از جمله:
مجموعه ۱۴ قسمتی «مستند شورای شهر» به تهیهکنندگی آقای حامد رضوانی؛
مجموعه ۹ قسمتی «گمنامان در میدان» به تهیهکنندگی آقای حسین محمدی؛
مجموعه چهارقسمتی «دادستان جوان» با موضوع روایت دو سال حضور شهید آیتالله رئیسی در جایگاه دادستانی کرج، به تهیهکنندگی آقای رامین حشمدار؛
و چندین مستند تکقسمتی دیگر به تهیهکنندگی آقایان حسین دولتی و شریف کاظمی.
این مجموعه فعالیتها نشان میدهد که با فراهم شدن بستر مدیریتی و حمایت هدفمند، رسانه استانی میتواند از ظرفیتهای مهم مستندسازی و روایتگری برخوردار شود.
۵. میزان همکاری دستگاهها و نهادهای مرتبط، از جمله آموزشوپرورش، بنیاد شهید، سپاه، بسیج و مجموعه شهیدستان را چگونه ارزیابی میکنید؟
راستش را بخواهید، ترجیح میدهم در اینباره چندان صحبت نکنم؛ چراکه به قول شاعر:
«سینه خواهم شرحهشرحه از فراق
تا بگویم شرح درد اشتیاق»
واقعیت این است که در مسیر تولید، دشواریهای زیادی متحمل شدیم و گاهی همکاریها آنگونه که انتظار میرفت، پیش نرفت.
با این حال، صداوسیما بهعنوان متولی اصلی پروژه، بنیاد شهید و امور ایثارگران و مجموعه آموزشوپرورش همراهیهایی داشتند که جای قدردانی دارد.
البته معتقدم ظرفیت چنین پروژهای اقتضا میکرد همه دستگاههای مرتبط، با حساسیت و مسئولیتپذیری بیشتری پای کار بیایند.
۶. میزان استقبال مخاطبان از مستند شهیدستان و ارزیابی شما از اثربخشی اجتماعی و فرهنگی آن چیست؟
وقتی روایت شهدا از قاب تلویزیون فراتر رفت
بر اساس بازخوردهایی که از دوستان، همکاران و مخاطبان دریافت کردم، خوشبختانه مستند دیده شد و توانست با مخاطبان ارتباط برقرار کند.
برخی از مسئولان و چهرههای استان نیز به این مجموعه ابراز لطف داشتند. از جمله یکی از اعضای شورای شهر معتقد بود که تاکنون اثری با این شیوه و کیفیت روایی درباره شهدای دفاع مقدس هشتساله تولید نشده است.
اما شاید ماندگارترین بازخورد برای من، نه از سوی مسئولان و مدیران، بلکه از دل زندگی روزمره مردم بود.
نخستین روز پس از پخش مستند، وقتی به نانوایی محلهمان رفتم، نانوای محل با دیدنم به استقبالم آمد، مرا بوسید و گفت: «وقتی به خانه سیدهای ما رفتی و تصاویرش را از تلویزیون دیدم، خیلی خوشحال شدم. به خانوادهام گفتم این آقا دوست و مشتری من است.»
منظورش قسمت نخست مستند و روایت شهیدان اعتصامی بود.
برای من، چنین بازخوردی ارزشمندتر از بسیاری از تحسینهای رسمی است؛ زیرا نشان میدهد روایت شهدا توانسته از قاب تلویزیون عبور کند و به عاطفه و حافظه جمعی مردم راه یابد.
البته مهمتر از دیدهشدن مستند، پیامی است که باید به متولیان نظام تعلیموتربیت منتقل شود: چگونه میتوان فضایی تربیتی و فرهنگی ایجاد کرد که از میان مجموعهای حدوداً ۴۰۰ نفره، بیش از ۲۰۰ نفر به مقام والای شهادت برسند؟
این پرسش، فراتر از یک روایت تاریخی، موضوعی بنیادین برای پژوهش در حوزه تعلیموتربیت، فرهنگ سازمانی و تربیت نسلی است.
۷. مستند شهیدستان تا چه اندازه توانسته با نسل جدید، بهویژه نسل زد و دانشآموزان دهه هشتادی و نودی، ارتباط برقرار کند؟
حماسهای که در رگهای نسل جدید جاری است
اتفاقاً ما در قسمت پایانی مجموعه، بهطور ویژه سراغ همین نسل رفتیم و بخشی از روایت را به دانشآموزان دهه هشتادی و نودی اختصاص دادیم. پیشنهاد میکنم مخاطبان حتماً قسمت سیزدهم مجموعه را نیز ببینند.
در میان گفتوگوها، لحظهای وجود داشت که برای من بسیار شگفتانگیز و تأملبرانگیز بود. یکی از دانشآموزان با شور و هیجان گفت:
«ما راه آن شهدا را ادامه دادیم که هیچ، کارهایی کردیم که آرزوی آن شهدا بود. ما اسرائیل را زدیم، ما آمریکا را که گندهشان بود، زدیم؛ باز هم بیایند، میزنیم.»
این جمله برای من صرفاً یک اظهار نظر نبود؛ نشانهای از استمرار روحیه حماسی در نسلی بود که شاید برخی درباره میزان ارتباطش با آرمانهای نسلهای پیشین تردید دارند.
واقعاً احساس کردم شهیدستان را اگر کارد بزنی، از رگهایش حماسه بیرون میزند و اگر خاکش را بیل بزنی، غیرت میجوشد!
این سرمایه هویتی و تربیتی نباید به حال خود رها شود. شهیدستان صرفاً یک مدرسه با گذشتهای پرافتخار نیست؛ یک ظرفیت زنده فرهنگی و اجتماعی است که میتواند در تربیت نسل جدید و انتقال ارزشهای ملی و دینی نقشآفرین باشد.
۸. چه توصیهای برای مسئولان و متولیان فرهنگی استان در راستای صیانت از جایگاه معنوی و ارتقای ظرفیت شهیدستان دارید؟
امروز نوبت مسئولان فرهنگی استان است
شهیدستان یکشبه شکل نگرفته است. در مقطعی، آقای زمانینیا این مجموعه را سامان داد و نسلی را پرورش داد که بعدها حماسه آفریدند. سالها بعد، آقای قاسمپور مسئولیت این مدرسه را برعهده گرفت و در مسیر احیا و بازشناساندن ظرفیتهای آن تلاش کرد. دیروز نیز نوبت ما بود که غباری از چهره این بنای مقدس بزداییم و بخشی از عظمت فراموششده آن را دوباره به تصویر بکشیم.
اما امروز نوبت مسئولان و متولیان فرهنگی استان است.
ادارهکل آموزشوپرورش، ادارهکل فرهنگ و ارشاد اسلامی، بنیاد شهید و امور ایثارگران و شورای فرهنگ عمومی استان باید این ظرفیت استثنایی را جدی بگیرند و برای صیانت، معرفی و توسعه آن برنامهای فراتر از اقدامات مناسبتی و مقطعی طراحی کنند.
به اعتقاد من، شهیدستان باید بهعنوان یک سرمایه فرهنگی و تربیتی در مقیاس ملی معرفی شود. این مجموعه ظرفیت آن را دارد که به الگویی برای بازخوانی نسبت میان مدرسه، هویت، تربیت، ایثار و فرهنگ شهادت تبدیل شود.
حرف آخر من خطاب به مسئولان استان این است: بسمالله!
این بنای مقدس و این افتخار کمنظیر البرز را دریابید؛ آن را در سطح کشور معرفی کنید و اجازه ندهید چنین سرمایهای در حصار محدودیتهای اداری و نگاههای روزمره باقی بماند.
من معتقدم شهیدستان از ظرفیتهایی برخوردار است که کمتر مجموعه آموزشی در کشور میتواند نمونه مشابه آن را ارائه کند. این گنجینه را باید شناخت، پاس داشت و به نسلهای آینده سپرد.
فرجام سخن
شهیدستان را نمیتوان تنها با شمار شهدایش، صفحات تاریخش یا قابهای یک مستند شناخت. عظمت این مجموعه در پیوندی است که میان مدرسه و شهادت، تربیت و مسئولیت، خاطره و هویت برقرار کرده است.
مستند ۱۴ قسمتی شهیدستان، فرصتی برای بازگشت به این روایت فراموشنشدنی است؛ اما ماندگاری آن، بیش از هر چیز، به اراده امروز ما برای پاسداشت و استمرار این میراث وابسته است.
شهیدستان، اگر بهدرستی دیده و شناخته شود، میتواند از یک خاطره پرافتخار استانی فراتر رود و به سرمایهای ملی برای اندیشیدن دوباره به معنای مدرسه، تربیت و پرورش انسانهای بزرگ تبدیل شود.










